Hesperian Health Guides

ជំងឺគ្រុនចាញ់

ខ្លឹមសារ​ត្រ​ង់ក​នែ្ល​ង​នេះ​គឺ​បាន​ពី ជំពូកជឿនលឿននៃសៀវភៅទីទីណាគ្មានវេជ្បណ្ឌិត

ក្នុង​ជំពូក​នេះ
សត្វមូសដែលមានស្លាបពណ៌អុចៗ
មូសជំងឺគ្រុនចាញ់អាចមានស្លាបពណ៌អុចៗ

ជំងឺគ្រុនចាញ់បង្កឡើងដោយប៉ារាស៊ីត (ហៅថា Plasmodium) ចម្លងទៅកាន់មនុស្សតាមរយៈសត្វមូស (ហៅថា Anopheles) ដែលភាគច្រើនខាំនៅពេលយប់។ ចំពោះករណីភាគច្រើននៃជំងឺគ្រុនចាញ់ទូទៅ (ហៅថា ជំងឺគ្រុនចាញ់មិនស្មុគស្មាញ), វដ្តនៃគ្រុនក្តៅនិងគ្រុនញាក់ គឺលំបាក ប៉ុន្តែវាបាត់ទៅវិញក្នុងរយៈពេលពីរបីថ្ងៃដោយមានការព្យាបាល។ ប៉ុន្តែ បើមិនព្យាបាលទេ ជំងឺគ្រុនចាញ់អាចក្លាយជាគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នេះហៅថា ជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងតំបន់ដែលមានជំងឺគ្រុនចាញ់ អ្នកដែលកើតគ្រុនក្តៅដោយគ្មានមូលហេតុ គួរទៅពិនិត្យឈាមនៅមណ្ឌលសុខភាព។ ប្រសិនបើលទ្ធផលតេស្ត៍បង្ហាញថាជាជំងឺគ្រុនចាញ់, ឬបើមិនអាចរកការធ្វើតេស្ត៍បាន ប៉ុន្តែបុគ្គលិកសុខាភិបាលគិតថាវាជាជំងឺគ្រុនចាញ់, សូមចាប់ផ្តើមការព្យាបាលដោយថ្នាំពេទ្យភ្លាម។

ប៉ារាស៊ីតខុសៗគ្នាបណ្តាលឲ្យកើតប្រភេទគ្រុនចាញ់ faliciparum, vivax, និងជំងឺគ្រុនចាញ់ប្រភេទផ្សេងៗ។ បុគ្គលិកសុខាភិបាលដឹងថាគ្រុនចាញ់ប្រភេទណា មានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់ដែលអ្នករស់នៅ ហើយ ថ្នាំណាខ្លះដែលមានប្រសិទ្ធភាពល្។ បើគ្មានថ្នាំពេទ្យទេ ជំងឺគ្រុនចាញ់អាចត្រឡប់មកវិញជាច្រើនសារ ពីព្រោះប៉ារាស៊ីតរស់នៅក្នុងថ្លើមរបស់អ្នកជំងឺ។ ថ្នាំពេទ្យជួយឲ្យអ្នកជំងឺបានធូរស្រាលតាមរយៈការសម្លាប់ប៉ារាស៊ីត។

ជំងឺគ្រុនចាញ់មានគ្រោះថ្នាក់ជាខ្លាំងចំពោះទារក កុមារអាយុក្រោម ៥ឆ្នាំ ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ និងអ្នកផ្ទុកមេរោគអេដស៍។ នៅពេលដែលផ្ទៃពោះ ឬមេរោគអេដស៍ ឬជំងឺផ្សេងទៀត ធ្វើឲ្យរាងកាយរបស់មនុស្សម្នាក់ពិបាកប្រយុទ្ធនឹងមេរោគ នោះគាត់ងាយនឹងទទួលជំងឺគ្រុនចាញ់ ឬទៅជាជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ។

ជំងឺគ្រុនចាញ់មិនស្មុគស្មាញ

រោគសញ្ញាញឹកញាប់នៃជំងឺគ្រុនចាញ់គឺគ្រុនក្តៅដែលកើតឡើងរួចបាត់ទៅវិញ បន្ទាប់មកតែងតែមានគ្រុនញាក់។ ជួនកាលអ្នកជំងឺបែកញើសនៅពេលគ្រុនក្តៅថយចុះ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី មានករណីជាច្រើននៃជំងឺគ្រុនចាញ់ ដែលមិនមានលំនាំបែបនេះទេ។ រោគសញ្ញាដទៃទៀត កើតមានជាញឹកញាប់ ប៉ុន្តែមិនប៉ះពាល់ដល់មនុស្សគ្រប់គ្នាទេ ហើយក៏ជារោគសញ្ញារបស់ជំងឺដទៃទៀតផងដែរ។

រោគសញ្ញានៃជំងឺគ្រុនចាញ់មិនស្មុគស្មាញ
  • គ្រុនក្តៅអាចមានសភាពស្រាល ប៉ុន្តែជាញឹកញាប់ឡើងខ្ពស់, ៣៩° (១០២°F) ឬខ្ពស់ជាងនេះ
  • គ្រុនញាក់ និងបែកញើស
  • ឈឺក្បាល និងឈឺខ្លួន
  • ចង្អោរ ក្អួត មិនឃ្លានអាហារ
  • ស្លេកស្លាំង និងខ្សោយ
  • មានខាន់លឿងកម្រិតស្រាល (ឡើងលឿងនៅផ្នែកពណ៌សនៃភ្នែក ឬលើស្បែករបស់មនុស្សដែលមានស្បែកពណ៌ស្រាល)
  • អណ្តើករីក (បុគ្គលិកសុខាភិបាលស្ទាបមើលដោយពិនិត្យមើលលើពោះ)


បុគ្គលិកសុខាភិបាលយកឈាមមួយតំណក់ពីម្រាមដៃរបស់កុមារម្នាក់ដែលអង្គុយលើភ្លៅម្តាយ
ការធ្វើតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យរហ័ស (RTD) សម្រាប់ជំងឺគ្រុនចាញ់ ដោយប្រើឈាមមួយតំណក់។ ប្រសិនជាគាត់កំពុងប្រើថ្នាំគ្រុនចាញ់រួចហើយ នោះតេស្ត៍អាចនឹងមិនផ្តល់លទ្ធផលត្រឹមត្រូវទេ

ការធ្វើតេស្តឈាម បញ្ជាក់ថាតើមនុស្សម្នាក់មានជំងឺគ្រុនចាញ់ដែរឬទេ។ ការធ្វើតេស្តជំងឺគ្រុនចាញ់ខ្លះ ត្រូវការប្រើមីក្រូទស្សន៍ ប៉ុន្តែបុគ្គលិកសុខាភិបាលជាច្រើនប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ធ្វើតេស្តរហ័ស ដែលប្រើតែឈាមមួយតំណក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសារតែគ្រុនចាញ់មិនបានព្យាបាល អាចបណ្តាលឱ្យមានគ្រុនក្តៅនិងគ្រុនញាក់ជាច្រើនដងក្នុងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំ, ដូច្នេះសូមសួរគាត់ថាតើមានសញ្ញាដូចគ្នានៅប៉ុន្មានខែថ្មីៗនេះដែរឬទេ។

ការព្យាបាលជំងឺគ្រុនចាញ់មិនស្មុគស្មាញ

ចាប់ផ្តើមប្រើថ្នាំជំងឺគ្រុនចាញ់ ឲ្យបានឆាប់បន្ទាប់ពីការធ្វើតេស្តឈាមវិជ្ជមាន ឬបើអ្នកមានមូលហេតុត្រឹមត្រូវក្នុងការសង្ស័យថាជាជំងឺគ្រុនចាញ់ ហើយមិនអាចធ្វើតេស្តបាន។ នៅតំបន់ដែលមានជំងឺគ្រុនចាញ់ P. falciparum វាជាការសំខាន់ខ្លាំងណាស់ដែលត្រូវចាប់ផ្តើមការព្យាបាលជាបន្ទាន់។ ដោយសារមូសចម្លងជំងឺពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀត ដូច្នេះការព្យាបាលអ្នកជំងឺម្នាក់ នឹងការពារអ្នកដទៃទៀតពីការឆ្លងជំងឺនេះ។

សូមស្វែងយល់ថាតើថ្នាំអ្វីខ្លះសម្រាប់ជំងឺគ្រុនចាញ់ ដែលអាជ្ញាធរសុខាភិបាលក្នុងប្រទេសរបស់អ្នក បានណែនាំ។ នៅតំបន់ជាច្រើន ជំងឺគ្រុនចាញ់បានអភិវឌ្ឍភាពស៊ាំរបស់វាជាមួយនឹងថ្នាំចាស់ៗមួយចំនួន។ នេះមានន័យថា ថ្នាំដែលធ្លាប់តែមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបង្ការឬព្យាបាលជំងឺគ្រុនចាញ់ មិនមានប្រសិទ្ធភាពទៀតទេ។ ថ្នាំដែលអាចព្យាបាលជំងឺគ្រុនចាញ់នៅក្នុងតំបន់មួយ ប្រហែលជាមិនអាចព្យាបាលជំងឺគ្រុនចាញ់នៅតំបន់ផ្សេងទៀតនោះទេ។

មនុស្សដែលមានជំងឺគ្រុនចាញ់ ត្រូវការសម្រាក និងផឹកទឹកស្អាត, ហូបទឹកស៊ុប និងភេសជ្ជៈបង្គ្រប់ជាតិទឹកផងដែរ បើមានគ្រុនក្តៅ ក្តួត ឬរាក។

សំខាន់! ត្រូវលេបថ្នាំទាំងអស់ឲ្យគ្រប់ថ្ងៃដែលបានណែនាំ បើទោះជាអ្នកមានអារម្មណ៍ធូរស្រាលក៏ដោយ។ បើអ្នកឈប់លេបថ្នាំ នោះជំងឺគ្រុនចាញ់អាចវិលត្រលប់មកវិញ ហើយថ្នាំពេទ្យអាចនឹងលែងមានប្រសិទ្ធភាពទៀតហើយ។
ស្រីមានសុខភាពល្អ
ស្ត្រីដែលបានលេបថ្នាំទាំងអស់ បានប្រសើរឡើង។ ស្ត្រីដែលមិនបានលេបថ្នាំទាំងអស់ នៅតែឈឺនៅលើគ្រែនៅឡើយ។
ស្រ្តីនៅលើគ្រែដោយមានគ្រុនក្តៅ

ជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ

ជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ អាចវិវដ្តបាន នៅពេលដែលជំងឺគ្រុនចាញ់មិនស្មុគស្មាញ មិនត្រូវបានព្យាបាល ឬព្យាបាលមិនបានឆាប់។ ជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ កាន់តែងាយកើតឡើងនៅពេលដែលវាបង្កឡើងដោយប៉ារ៉ាស៊ីត "Plasmodium falciparum" (P. falciparum) ។ អ្នកដែលមានជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ ត្រូវការការថែទាំកម្រិតខ្ពស់នៅមន្ទីរពេទ្យឬគ្លីនីក។ ជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរអាចបណ្តាលឱ្យស្លាប់ក្នុងរយៈពេល ១ ឬ ២ថ្ងៃ ជាពិសេសប្រសិនបើវារាលដាលទៅដល់ខួរក្បាល ដែលហៅថា "ជំងឺគ្រុនចាញ់ប៉ះពាល់ដល់ខួរក្បាល" ។

សញ្ញាគ្រោះថ្នាក់នៃជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ
  • ខ្សោយពេកដែលមិនអាចអង្គុយឬឈរ មិនអាចនៅភ្ញាក់ដឹងខ្លួន
  • វង្វេង ប្រកាច់ ឬសន្លប់
  • ក្អួតជាច្រើនដង មិនអាចផឹកទឹកឬបៅដោះ
  • ដកដង្ហើមលឿន ឬពិបាកដកដង្ហើម
  • សម្ពាធឈាមទាប ឬ សញ្ញាផ្សេងទៀតនៃស្ហុក
  • ទឹកនោមពណ៌ចាស់ និងមានទឹកនោមតិច ព្រោះតម្រងនោមចាប់ផ្តើមខូច


បុគ្គលិកសុខាភិបាលនឹងធ្វើតេស្តឈាមនិងទឹកនោមផងដែរ រកមើល៖

  • ភាពស្លេកស្លាំង (ជាតិដែកក្នុងឈាមទាប)
  • អេម៉ូក្លូប៊ីនក្នុងទឹកនោម
  • ជាតិស្ករក្នុងឈាមទាប (គ្លុយកូស)
បុគ្គលិកសុខាភិបាលនឹងធ្វើតេស្តឈាមនិងទឹកនោមផងដែរ រកមើល៖

មនុស្សពេញវ័យនិងកុមារដែលមានជំងឺគ្រុនចាញ់ធ្ងន់ធ្ងរ ត្រូវការបុគ្គលិកសុខាភិបាលដែលមានការហ្វឹកហ្វឺនកម្រិតខ្ពស់ដើម្បីផ្តល់ថ្នាំ artesunate ក្នុងសរសៃឈាមវ៉ែន ឬចាក់ក្នុងសាច់ដុំ រយៈពេល ២៤ម៉ោងឬយូរជាងនេះ។ ប្រសិនបើមន្ទីរពេទ្យឬគ្រូពេទ្យដែលអាចផ្តល់ការព្យាបាលបែបនេះ មិនស្ថិតនៅជិតទេ នោះបុគ្គលិកសុខាភិបាលក្នុងមូលដ្ឋាន អាចមានការហ្វឹកហ្វឺនក្នុងការចាក់ថ្នាំ artesunate ឬ quinine ដើម្បីជួយក្នុងពេលអ្នកធ្វើដំណើរទៅមន្ទីរពេទ្យ។ គ្រាប់ថ្នាំ Artesunate ប្រើក្នុងរន្ធគូថ ត្រូវបានប្រើចំពោះកុមារអាយុក្រោម ៦ឆ្នាំ នៅពេលដែលគ្មានថ្នាំចាក់ artesunate។ ការព្យាបាលបន្ទាន់ មិនអាចព្យាបាលជំងឺគ្រុនចាញ់ឲ្យជាសះស្បើយទេ, អ្នកក៏នឹងត្រូវការលេបថ្នាំបន្ថែមរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ឬយូរជាងនេះផងដែរ។

កុមារពីរនាក់ដេកលើគ្រែដែលមានចងមុង
មូសជំងឺគ្រុនចាញ់ ខាំនៅពេលយប់។ ដើម្បីបងា្ករជំងឺគ្រុនចាញ់ ចូរដេកក្នុងមុងដែលបានជ្រលក់ថ្នាំ។ គ្របមុងលើអង្រឹងទារកផងដែរ។
ការបង្ការជំងឺគ្រុនចាញ់

គ្មានវ៉ាក់សាំងសម្រាប់បង្ការជំងឺគ្រុនចាញ់ទេ។ ថ្នាំដែលព្យាបាលជំងឺគ្រុនចាញ់ ពេលខ្លះត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្ការវា ជាពិសេសនៅពេលមនុស្សម្នាក់ធ្វើដំណើរពីតំបន់មួយទៅតំបន់មួយទៀត។ កម្រិតដូសសម្រាប់បង្ការ អាចប្រើប្រចាំថ្ងៃ សប្តាហ៍ ឬប្រចាំខែ។ នៅប្រទេសមួយចំនួន វាជាការសំខាន់ដែលត្រូវប្រើថ្នាំដើម្បីបង្ការជំងឺគ្រុនចាញ់ក្នុងអំឡុងពេល ៦ខែចុងក្រោយនៃផ្ទៃពោះ (មើល sulfadoxine + pyrimethamine, ទំព័រ 36) ។

នៅប្រទេសដែលជំងឺគ្រុនចាញ់កើតឡើងតែនៅរដូវវស្សា កម្មវិធីផ្តល់ថ្នាំបង្ការ អាចនឹងផ្តល់ថ្នាំបង្ការជំងឺគ្រុនចាញ់ដល់កុមាររយៈពេលពីរបីខែជារៀងរាល់ឆ្នាំ។

ការដេកក្នុងមុងជ្រលក់ថ្នាំ គឺជាមធ្យោបាយដ៏ល្អបំផុតមួយដើម្បីបង្ការជំងឺគ្រុនចាញ់។ មុងទាំងនេះត្រូវបានជ្រលក់នឹងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតមួយឬច្រើនមុខ ដែលវាមានសុវត្ថិភាពសមរម្យ ជាពិសេសបើធៀបទៅនឹងការកើតជំងឺគ្រុនចាញ់នោះ។ សូមស្វែងយល់បន្ថែមអំពីរបៀបដែល មុងបង្ការជំងឺគ្រុនចាញ់ និងជំងឺផ្សេងៗទៀតពីសត្វមូស

យុទ្ធនាការ ចែកមុងជ្រលក់ថ្នាំដោយឥតគិតថ្លៃ និងប្រើបុគ្គលិកដែលឆ្លងកាត់ការបណ្តុះបណ្តាល ដើម្បីបាញ់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតនៅក្នុងផ្ទះ អាចបញ្ឈប់ជំងឺគ្រុនចាញ់បាន នៅពេលដែលមានក្រុមគ្រួសារគ្រប់គ្រាន់ ចូលរួមជាមួយគ្នា។ អ្នកអាច បង្ការកុំឲ្យមូសគ្រុនចាញ់ បង្កាត់ពូជបានឬកុំឲ្យពងរបស់វា ញាស់។ ការជៀសវាងកុំឲ្យមូសខាំ នឹងជួយបង្ការជំងឺដែលមូសចម្លងរាលដាល។

ស្ត្រីម្នាក់និយាយទៅកាន់មនុស្សមួយក្រុម អំពីមូលហេតុនៃជំងឺគ្រុនចាញ់
មូលហេតុនៃជំងឺគ្រុនចាញ់
រដូវវស្សារៀងរាល់ឆ្នាំ
ជំងឺត្រូវបាននាំយកមកផ្ទះ ដោយកម្មករដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកទៅតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ
គ្មានថ្នាំពេទ្យនៅតាមគ្លីនីក
ពិបាករកមុងថ្មី
...ហើយជង្ហុកនៅលើផ្លូវ ត្រូវបានដក់ទឹក។

ជំងឺគ្រុនចាញ់កើតឡើងញឹកញាប់បំផុតនៅកន្លែងដែលប្រជាជនគ្មានលទ្ធភាពធ្វើតេស្តឈាម និងទិញថ្នាំពេទ្យ និងខ្វះលទ្ធភាពទទួលបានសេវាសុខភាព។ ដរាបណាមនុស្សម្នាក់នៅតែមានជំងឺគ្រុនចាញ់, មេរោគនៅតែអាចឆ្លងទៅអ្នកដទៃតាមរយៈមូសនៅក្បែរៗនោះ។ ដើម្បីឱ្យយុទ្ធនាការទប់ស្កាត់ ទទួលបានជោគជ័យ ពួកគេត្រូវតែលើកឡើងនូវមូលហេតុឫសគល់នៃភាពក្រីក្រ ហើយធ្វើឱ្យមានការព្យាបាលសម្រាប់ប្រជាជននៅគ្រប់ទីកន្លែង។



ទំព័រ​នេះ​ត្រូវ​បាន​​ធ្វើ​​បច្ចុប្បន្នភាព៖ ០៦ ឧសភា ២០១៩